Jak odróżniać nastolatków uzależnionych od tych, którzy przejawiają dysfunkcyjne sposoby funkcjonowania?

Okres dorastania to czas ogromnej zmienności. Nastroje potrafią zmieniać się gwałtownie, reakcje bywają impulsywne, a potrzeba silnych doznań jest znacznie większa niż u dorosłych (Spear, 2018). Młody człowiek często działa pod wpływem chwili, emocji i presji rówieśniczej, nie mając jeszcze zdolności przewidywania długofalowych konsekwencji swoich wyborów (Steinberg, 2008). 
To sprawia, że wiele zachowań nastolatków może wyglądać niepokojąco, a nawet „uzależnieniowo”, choć w rzeczywistości mieści się jeszcze w granicach normy rozwojowej (Arnett, 1999).
Dla nastolatka ten czas bywa wewnętrznie bardzo chaotyczny. Z jednej strony chce być niezależny, dorosły i decyzyjny, z drugiej – wciąż potrzebuje bezpieczeństwa, wsparcia i jasnych granic (Allen, Land, 1999). Często sam nie rozumie, co się z nim dzieje, dlaczego reaguje tak silnie, dlaczego „nie potrafi się zatrzymać” albo czemu emocje biorą górę nad rozsądkiem (Siegel, 2014). To rodzi frustrację, wstyd i poczucie, że coś jest z nim „nie tak”.
W tym okresie zachowania ryzykowne nierzadko pełnią funkcję regulowania emocji – dają chwilową ulgę, poczucie kontroli, przynależności albo oderwania od napięcia (Khantzian, 1997). Dla dorosłych mogą wyglądać jak bunt, lekkomyślność czy brak odpowiedzialności, dla młodego człowieka są często jedynym znanym sposobem radzenia sobie z nadmiarem bodźców, presji i oczekiwań (Compas i wsp., 2017).
Dlatego tak ważne jest, by patrzeć na zachowanie nastolatka nie tylko przez pryzmat objawów, ale też jego potrzeb. Zamiast szybkich ocen i etykiet, kluczowe stają się uważność, ciekawość i gotowość do rozmowy (Winnicott, 1965). To właśnie relacja z dorosłym – spokojnym, obecnym i przewidywalnym – może stać się dla młodego człowieka punktem oparcia w czasie, gdy wszystko inne wydaje się niestabilne i niepewne (Siegel, Bryson, 2012).
Jednocześnie nie można popadać w drugą skrajność i tłumaczyć wszystkiego hasłem: „Nasto­latki tak mają”. Czasami za trudnym zachowaniem rzeczywiście kryje się problem, chociażby uzależnienia, który – jeśli zostanie przeoczony – może bardzo szybko doprowadzić do poważnych konsekwencji zdrowotnych, szkolnych i społecznych. Dlatego kluczowe pytanie nie brzmi: „Czy to uzależnienie?”, lecz: „Co dokładnie dzieje się z tym młodym człowiekiem i jakiej pomocy potrzebuje na tym etapie?”.
Celem niniejszego artykułu jest przybliżenie różnicy pomiędzy uzależnieniem a dysfunkcyjnym sposobem radzenia sobie u dzieci i młodzieży, pokazanie najczęstszych pułapek diagnostycznych oraz zaproponowanie praktycznych wskazówek pomocnych w podejmowaniu decyzji: kiedy wystarczy wsparcie, rozmowa i czasowa abstynencja, a kiedy konieczne jest wdrożenie programu terapeutycznego.

Nastolatek to nie dorosły – perspektywa rozwojowa

Jednym z podstawowych błędów w pracy z młodzieżą jest przykładanie do niej kryteriów typowych dla osób dorosłych (Steinberg, 2014). Dorosły, który nadużywa substancji lub angażuje się kompulsywnie w dane zachowanie, zazwyczaj ma już w pełni rozwinięte zdolności poznawcze, emocjonalne i społeczne. U nastolatka wiele mechanizmów dopiero się kształtuje (Casey, Jones, Hare, 2008).
Młodzi ludzie są bardziej impulsywni, silniej rea­gują na nagrody, gorzej znoszą nudę i frustrację. Emocje przeżywane są intensywniej, a umiejętność ich regulacji dopiero się rozwija (Spear, 2018). To powoduje, że zachowania takie jak eksperymentowanie z alkoholem, intensywne granie, nocne korzystanie z telefonu czy bunt wobec dorosłych mogą być elementem poszukiwania własnej tożsamości, a niekoniecznie objawem patologii 
(Arnett, 1999).
Z perspektywy rozwojowej szczególnie ważne jest rozróżnienie pomiędzy impulsywnością a utratą kontroli. Nastolatek może działać impulsywnie, a mimo to – przy odpowiednim wsparciu i strukturze – być w stanie zatrzymać dane zachowanie. W uzależnieniu ta możliwość stopniowo zanika (Volkow, Koob, McLellan, 2016).
Krótko mówiąc: nastolatek potrzebuje cierpliwości, zrozumienia i ciepłej ręki dorosłego, który nie ocenia, a pomaga odnaleźć równowagę w świecie pełnym emocji, bodźców i presji. To w takich relacjach rodzi się siła do nauki panowania nad sobą i do zdrowego rozwoju.

Dysfunkcja a uzależnienie – gdzie przebiega granica?

Dysfunkcyjne zachowania u dzieci i młodzieży bardzo często pełnią określoną funkcję (Khantzian, 1997). Mogą być sposobem radzenia sobie z napięciem, lękiem, poczuciem osamotnienia, presją szkolną czy problemami w relacjach (Compas i wsp., 2017). Młody człowiek sięga po to, co jest dla niego dostępne i co przynosi chwilową ulgę – nawet jeśli długofalowo okazuje się to nieskuteczne lub szkodliwe (Spear, 2018).
W takim ujęciu zachowanie problemowe jest sygnałem, że nastolatek nie dysponuje jeszcze wystarczającymi narzędziami emocjonalnymi, by poradzić sobie w inny sposób (Steinberg, 2014). Kluczowe jest to, że nie występuje tu przymus ani utrata kontroli. Po odpowiednim wsparciu, rozmowie, zmianie warunków środowiskowych lub nabyciu nowych umiejętności zachowanie to może ulec wygaszeniu (Waldron, Turner, 2008).
O uzależnieniu mówimy natomiast wtedy, gdy dane zachowanie zaczyna przejmować kontrolę nad życiem młodego człowieka (Volkow, Koob, McLellan, 2016). Pojawia się silny przymus, trudność w przerwaniu mimo negatywnych konsekwencji, a próby ograniczenia kończą się narastającym napięciem, złością, lękiem lub poczuciem pustki. Zachowanie przestaje być wyborem, a staje się koniecznością.
Najważniejszym...