AuDHD – diagnoza współwystępowania spektrum autyzmu i ADHD

„To można mieć jednocześnie autyzm i ADHD?”

Tak. Można. Jeszcze do niedawna wielu specjalistów uważało, że te dwa zaburzenia wzajemnie się wykluczają. Dziś wiadomo, że nie tylko się nie wykluczają, ale bardzo często współwystępują ze sobą. „Badania wykazują, że u osób, których fundament biologiczny stanowi spektrum autyzmu, 30–80% z nich wykazuje też objawy ADHD, a u osób, których fundament biologiczny stanowi ADHD, około 20–50% wy­­-
kazuje objawy spektrum autyzmu”1. Warto wspomnieć, że dopiero w klasyfikacji ICD-11 opublikowanej w 2018 r. zostało uznane współwystępowanie tych dwóch zaburzeń. Wcześniej, bo już w 2013 r. zostało ono wdrożone w klasyfikacji DSM-V, jednak obowiązuje ona głównie w Stanach Zjednoczonych. W Europie podczas diagnozy medycznej lekarze opierają się na klasyfikacji ICD. Niestety, wdrożenie klasyfikacji ICD-11 zajmie jeszcze trochę czasu, dlatego wiele diagnoz wciąż stawianych jest błędnie, w oparciu o klasyfikację ICD-10.

Kliniczne objawy spektrum autyzmu i ADHD 

Aby zrozumieć, jak ważna jest trafna diagnoza oraz jak wiele cech wspólnych mają autyzm i ADHD, niezbędne jest poznanie tych zaburzeń oraz ich symptomów. Nie zawsze postawiona zostanie diagnoza współwystępująca (AuDHD), dlatego też różnicowanie jest niezmiernie ważne. W zależności od rodzaju ADHD nasilenie poszczególnych symptomów nadpobudliwości psychoruchowej będzie rożne: 

1. Zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi, dominujący deficyt uwagi.
2. Zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi, dominujące objawy nadpobudliwości i impulsywności.
3. Zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi, objawy mieszane).

Objawy będą jednak dotyczyły tych samych obszarów. W ADHD najczęściej dotyczą one: 

• zaburzeń uwagi przejawiających się w różny sposób, np. poprzez nieumiejętność utrzymania koncentracji przez dłuższy czas, sprawianie wrażenia znudzenia rozmówcą, nieumiejętności podjęcia zaplanowanych zadań lub dokończenia tych już rozpoczętych czy też bardzo silną prokrastynacją;
• nadruchliwości, która powoduje stałe trudności z utrzymaniem jednej pozycji przez dłuższy czas, nawet jeśli sytuacja tego wymaga, nieumiejętność spokojnego odpoczywania lub zabawy czy nawet nadmierna gadatliwość;
• impulsywności, która uniemożliwia spokojne czekanie na swoją kolej, powoduje wyrywanie się z odpowiedzią, zanim pytanie zostanie zadane lub dokańczanie zdań rozmówcy, często prowadzi do ingerowania w działania innych lub przejmowania inicjatywy, a nawet do korzystania z cudzych rzeczy bez pytania.

W przypadku spektrum autyzmu symptomy różnią się od tych, które występują w ADHD. Tak samo jak w nadpobudliwości psychoruchowej ich nasilenie będzie się różnić u każdego neuroatypowego człowieka. 

Chociaż istnieje wiele objawów, które mogą wskazywać na zaburzenia rozwojowe ze spektrum autyzmu, kluczowe w diagnozie będą:

• trudności w komunikacji, które będą uwidocznione nie tylko w aspekcie nawiązywania i utrzymywania relacji interpersonalnych, ale także będą utrudniać rozumienie kontekstu sytuacji, perspektywy innych osób czy sygnałów mowy niewerbalnej;
• powtarzalne wzorce zachowań, zainteresowań oraz aktywności, widoczne nie tylko w szczególnych zainteresowaniach, którym osoba w spektrum autyzmu poświęca bardzo dużo czasu i uwagi, ale także w codziennym funkcjonowaniu, przywiązaniu do stałości i rutyny oraz w ruchach stereotypowych, które niejednokrotnie są również sposobem samoregulacji;
• nietypowe sposoby przetwarzania informacji, widoczne w nadmiernym zauważaniu i skupianiu się na szczegółach, bardzo wysoka analityczność bez zwrócenia uwagi na kontekst czy szczególne zdolności w wybranej dziedzinie;
• problemy z regulacją emocji i zachowania spowodowane przez napięcia w sferze społecznej, mogące prowadzić do skrajnych reak­cji (wybuchy emocjonalne czy wycofanie);
• nadmierna reakcja na bodźce sensoryczne lub jej brak.

Nietrudno zauważyć, że wiele z tych obszarów może pojawiać się także w nadpobudliwości psychoruchowej, jednak kontekst pojawienia się ich w obydwu przypadkach będzie zupełnie inny. „Bardzo ważne jest, żeby dobrze zrozumieć, czego dotyczy dany objaw. Objawy mogą być bardzo podobne, nachodzić na siebie, ale dopiero gdy przyjrzymy się temu, co się pod nimi kryje, z czego one wynikają i jaką pełnią funkcję, będziemy mogli je dobrze zrozumieć”2.

Tabela 1. Objawy ADHD i spektrum autyzmu według klasyfikacji ICD-11