Zaburzenia depresyjne u dzieci w wieku przedszkolnym i wczesnoszkolnym

Czym charakteryzują się zaburzenia depresyjne u dzieci?

Depresja u dzieci różni się intensywnością od naturalnych wahań nastroju, normalnych przy prawidłowym rozwoju młodego człowieka. Jeśli smutek i/lub poczucie bezsilności utrzymują się przez dłuższy okres, a także wpływają znacząco na społeczne kontakty, zainteresowania, życie szkolne oraz rodzinne, może to być pierwszą oznaką depresji. Nie została jeszcze ustanowiona indywidualna jednostka chorobowa „depresja dziecięca”, specjaliści stosują się zatem do standardowych wytycznych odnośnie do diagnozowania depresji u dorosłych. Jednakże część objawów dotycząca depresji dziecięcej może przejawiać się w zupełnie inny sposób niż u osób dorosłych, szczególnie w przypadku bardzo małych dzieci. Można mówić wtedy o „zamaskowanej” depresji, gdy jej symptomy objawiają się poprzez agresywne zachowanie czy też rozdrażnienie. 

Objawy depresji dziecięcej

Zaburzenia depresyjne u dzieci, oprócz standardowych objawów, występujących wśród każdej grupy wiekowej, które opisane są w klasyfikacji DSM-5 czy też ICD-10 (takich jak np. długotrwały obniżony nastrój), mogą przejawiać się także na inne sposoby. Objawy, które mogą być przesłanką do depresji u dzieci i młodzieży, to zachowania destrukcyjne, autodestrukcyjne (do których zalicza się np. samookaleczanie), agresywne oraz buntownicze. Możliwy jest także wzrost drażliwości, a także wysoka nadpobudliwość. 

Należy pamiętać, że depresja jest bardzo szerokim pojęciem, dotyczącym wielu stanów, których objawy są podobne do siebie, jednak sama choroba może rozwinąć się z różnorodnych powodów. Dlatego też bardzo istotne jest zindywidualizowane podejście do każdego z pacjentów, w szczególności do tych najmłodszych. 

Diagnoza, z racji wieku oraz ograniczeń w zasobach komunikacji i wyrażania swoich emocji w jasny i klarowny sposób, może być znacząco utrudniona, jednak nie niemożliwa do postawienia i tym samym do dobrania odpowiedniego sposobu leczenia. 

Rozpowszechnienie zaburzeń depresyjnych wśród dzieci i młodzieży

Szacuje się, że problemy ze zdrowiem psychicznym dotyczą około 10% dzieci w wieku 5–16 lat, jednakże ponad 70% z nich nie zostaje poddanych odpowiedniemu leczeniu w stosownym czasie. Wśród tych problemów wymieniane są zaburzenia lękowe, zaburzenia zachowania oraz depresja. Na depresję cierpi statystycznie około 2% dzieci, jednakże dane te mogą być znacząco zaniżone z uwagi na częste nieprawidłowe diagnozowanie. Według badań, choroba ta dotyczy w równym stopniu obu płci w okresie dziecięcym, jednakże w okresie dorastania proporcje te zmieniają się. W okresie nastoletnim dwukrotnie częściej dotyka ona dziewcząt niż chłopców – w jednym z badań liczba ta wynosiła 4,5% dla dziewcząt oraz 2,9% dla chłopców (Whitaker i in., 1990). Najmłodsze zdiagnozowane z depresją dziecko miało 2 lata. Statystyki wskazują na częstsze występowanie depresji u starszych dzieci w porównaniu z młodszymi (im badana grupa starsza, tym większa liczba chorych). Około 1% dzieci w wieku przedszkolnym cierpi na możliwą do zdiagnozowania formę depresji. Odsetek ten wzrasta do 2% wśród dzieci w wieku 
6–12 lat (Kashani i Carslon, 1987). W wieku nastoletnim, grupa dzieci chorujących jest niemalże równa grupie dorosłych. Procent ten wynosi 4% do 6% (­Cooper i Goodyear, 1993), przy czym przypuszcza się, że depresją może być dotknięty nawet co trzeci 
nastolatek. 

Epidemiologia

Społecznymi czynnikami, które wpływają w znaczący sposób na rozwój depresji u dzieci, są zwykle te czynniki, które dzieją się poza kontrolą dziecka. Pojawiają się nagle, zaburzając jego życiowe środowisko, a także powtarzając się w czasie. Zwykle zdarzenia te mają miejsce w najbliższej rodzinie lub dzieją się w grupie rówieśniczej (Good-year, 2001). Zwykle główną przyczyną, która wywiera negatywny wpływ na dziecko, są konflikty między rodzicami, a także między rodzicem a dzieckiem. Także objawy psychopatologii u jednego z rodziców w znacznym stopniu wpływają na kondycję psychiczną dziecka. Zarówno przemoc, jak i wykorzystywanie seksualne dziecka są łączone z rozwojem depresji. Trudności przeżywane przez całą rodzinę, takie jak nagła śmierć kogoś bliskiego, poważna choroba lub nagła separacja rodziców, silnie oddziałują na ryzyko wystąpienia choroby. Jednakże nie oznacza to, że zaburzenia muszą pojawić się natychmiastowo po przeżyciu danego wydarzenia. Często objawy depresji pojawiają się dopiero po dłuższym czasie od trudnego zdarzenia.

Poważne konflikty rodzinne, separacja lub rozwód rodziców mogą zwiększać ryzyko wystąpienia epizodu depresyjnego u dzieci (Wolchik, 2000). 

STUDIUM PRZYPADKU 1

Anita, lat 11. Rodzice zauważyli, że od dłuższego czasu jest smutna i przygnębiona, niechętnie lub wcale nie uczestniczyła w poprzednio lubianych zajęciach. Szkoła zgłaszała problemy z koncentracją oraz spadek motywacji u Anity, co bezpośrednio skłoniło jej opiekunów do bliższego zwrócenia uwagi na jej stan psychiczny. Zaniepokojenie wzbudziły także znaczny spadek masy ciała oraz ogólne obniżenie energii. Anita reagowała agresywnie na wszelkie pytania, dlaczego jest taka smutna, obrzucała rodziców wyzwiskami, obrażała się, trzaskała drzwiami i zamykała w swoim pokoju. Rodzice Anity są po rozwodzie. Dziewczynka weekendy spędza u ojca, natomiast w ciągu tygodnia mieszka u mamy. Pojawienie się nowego członka rodziny (matka Anity urodziła ­dziecko) wywołało pogorszenie stanu Anity. Rodzice szukali pomocy u psychologa, który nie potrafił jednak dotrzeć do dziewczynki i nakłonić do zwierzeń. Dopiero wizyty u psychiatry i psychoterapeuty dały zamierzony efekt, gdy dziewczynka zaczęła opowiadać o swoim stanie, który wskazywał na poczucie porzucenia ze strony rodziców, lęk przed ich utratą, a także wskazywał zaniżoną samoocenę dziewczynki. Lekarz stwierdził u Anity zaburzenia depresyjne.

W przeciwieństwie do tych czynników, niektóre zdarzenia negatywne, także te trwające przez dłuższy czas, takie jak niskie przychody w rodzinie, niezadowalający standard mieszkaniowy, czy też jeden z rodziców przebywający z dala od domu z uwagi na odległe miejsce pracy, nie są silnymi predyktorami wystąpienia depresji u dzieci. Jednakże wpływają one na ogólny nastrój dziecka, co w konsekwencji może prowadzić do wystąpienia depresji w dorosłym życiu. 

Czynnik, jakim jest znęcanie się w szkole lub w środowisku sąsiedzkim nad dzieckiem (wyzwiska, popychanie, wszelkie agresywne czynności) predysponuje do podwyższenia ryzyka wystąpienia depresji. Programy przeciwdziałające znęcaniu się w szkole wykazały duży stopień efektywności w kontekście pośredniej prewencji wystąpienia zaburzeń depresyjnych (dzięki...