Wsparcie dla nauczycieli, którzy pracują z dziećmi z ADHD na co dzień. Jak oni mogą zadbać o siebie?

Diagnoza ADHD w placówce

W polskich szkołach przybywa dzieci z diagnozą ADHD. Szacuje się, że w przeciętnej klasie jest dwoje dzieci z tym zaburzeniem neurorozwojowym. Analizując różne porady dla nauczycieli, mam wrażenie, że koncentrują się one na różnych strategiach pracy z uczniem, pomijając zupełnie przy tym dwie inne, bardzo ważne kwestie: 

1. Brak rozwiązań systemowych, tj. włączenie ADHD do katalogu specjalnych potrzeb edukacyjnych, co rozszerzałoby znacznie zakres i możliwości udzielania wsparcia dziecku, rodzicom i nauczycielom na podstawie orzeczenia o potrzebie kształcenia specjalnego.
2. Podkreślenie potrzeby dbania o swój dobrostan w pracy, która wymaga dużego zaangażowania emocjonalnego. Nauczyciel funkcjonujący w stanie permanentnego przeciążenia nie jest w stanie skutecznie wspierać dziecko z diagnozą ADHD. 

W klasyfikacji ICD-10 to, co potocznie nazywamy ADHD, określono jako Hiperkinetic Disorder (zespół hiperkinetyczny, ZH). W DSM-5 i w ICD-11 jako Attention Deficit Hyperactivity Disorder (ADHD) – zaburzenie z deficytem uwagi i nadaktywnością. W obu tych klasyfikacjach ADHD znajduje się w grupie zaburzeń neurorozwojowych, uwarunkowanych genetycznie i biologicznie i zostało scharakteryzowane jako utrzymujący się co najmniej 6 miesięcy zaburzony wzorzec nieuwagi i/lub nadpobudliwości/impulsywności. 
Nieuwaga w klasyfikacji ICD-11 określona jest jako znaczna trudność w utrzymaniu uwagi na zadaniach niezapewniających wysokiego poziomu stymulacji lub częstych nagród, rozproszenie uwagi i problemy z organizacją. Najczęściej objawy związane z nieuwagą przejawiają się w:

• trudnościach ze skupieniem się na jednej czynności („przeskakiwaniem” między czynnościami),
• popełnianiu błędów w zadaniach szkolnych,
• niewykonywaniu zadań lub zostawianiu ich niedokończonych,
• trudnościach w podążaniu za instrukcjami i tokiem lekcji,
• łatwym rozpraszaniu się pod wpływem zewnętrznych bodźców lub myśli niezwiązanych z wykonywanym zadaniem,
• problemach z odrabianiem lekcji, słuchaniem, czytaniem,
• częstym gubieniu rzeczy,
• zapominaniu o codziennych czynnościach,
• trudnościach w planowaniu, zarządzaniu i organizowaniu pracy szkolnej, zadań i innych zajęć. 

Brak uwagi może nie być widoczny, gdy dziecko jest zaangażowane w czynności zapewniające intensywną stymulację i częste nagrody.

Obowiązki nauczyciela

Podstawowym obowiązkiem nauczyciela pracującego z dzieckiem z diagnozą ADHD jest stosowanie się do zaleceń zawartych w opinii z poradni psychologiczo-pedagogicznej, a najważniejszym z nich jest dostosowanie wymagań edukacyjnych (tempa, metod i form pracy) wynikających z programu nauczania do indywidualnych potrzeb edukacyjnych i możliwości psychofizycznych ucznia. Do innych, najczęściej zawartych w opiniach, zaleceń należą m.in.: wydłużanie limitu czasu podczas sprawdzianów, dzielenie materiału na mniejsze części, ograniczanie bodźców (np. poprzez posadzenie dziecka blisko nauczyciela, dalej od okna itp.), docenianie za wysiłek wkładany w wykonywanie zadań, stosowanie jasnych, krótkich komunikatów oraz pozwalanie na zaspokajanie potrzeby ruchu w trakcie lekcji. 
Praca z dzieckiem z diagnozą ADHD w klasie wymaga włączania zespołu klasowego jako całości, a nie tylko interwencji wobec jednego ucznia. Wsparcie uczniów z diagnozą ADHD nie powinno oznaczać wyróżniania ich na tle klasy. Ważne, aby wspierać dziecko w sposób, który normalizuje różnorodność i wprowadza rozwiązania dostępne dla wielu dzieci, nie tylko tych z konkretnymi diagnozami. W pracy z klasą, w której są uczniowie z diagnozą ADHD, warto zastosować koncepcję uniwersalnego projektowania nauczania (Universal Design for Learning, UDL) zakładającą, że lepiej od razu tworzyć środowisko edukacyjne, które jest przyjazne dla różnych stylów uczenia się i możliwości psychofizycznych, niż później tworzyć „specjalne wyjątki” dla pojedynczych osób. Coraz więcej dzieci wymaga indywidualnych dostosowań z powodu specyficznych 
i/lub specjalnych potrzeb edukacyjnych i/lub innych powodów, np. okresowo z powodu trudności rodzinnych. W podejściu UDL klasa funkcjonuje w systemie, gdzie każdy może wybrać dla siebie wygodny sposób działania. Jak wprowadzić uniwersalne projektowanie nauczania w swojej klasie? Oto kilka wskazówek:

• stosuj różne formy prezentacji materiału – tekst pisany, nagrania audio, grafiki, mapy myśli, przykłady praktyczne;
• stosuj różne sposoby sprawdzania wiedzy – prace pisemne, prezentacje ustne, projekty, plakaty, nagrania wideo;
• stosuj elastyczne tempo wykonania części zadań, np. możliwość dokończenia ćwiczenia w domu lub w czasie przerwy;
• zadbaj o wsparcie narzędziowe dostępne dla wszystkich dzieci – linijki do czytania, słowniki obrazkowe, lista trudniejszych pojęć na tablicy, jasne instrukcje krok po kroku;
• uwzględnij zróżnicowane potrzeby rozwojowe i edukacyjne uczniów przy wyborze programu nauczania, który będzie realizowany w danym zespole klasowym, a także podręczników, materiałów edukacyjnych i ćwiczeniowych.

Nadpobudliwość i impulsywność 

Objawy nadpobudliwości i impulsywności stają się szczególnie widoczne w sytuacjach wymagających struktury i podporządkowania się zasadom – przede wszystkim podczas zajęć lekcyjnych, kiedy od dziecka oczekuje się samokontroli, cierpliwości i regulowania emocji. 

Najczęściej przybierają postać:

• nadruchliwości – dziecko często wstaje z miejsca, chodzi po klasie, wierci się na krześle, manipuluje przedmiotami; na przerwach intensywnie biega i ma trudność z wyhamowaniem aktywności (objaw szczególnie wyraźny u młodszych dzieci);
• poczucia wewnętrznego niepokoju – odczuwania fizycznego dyskomfortu w sytuacjach wymagających ciszy lub dłuższego siedzenia w bezruchu (objaw częściej deklarowany przez młodzież);
• trudności w spokojnym wykonywaniu zadań; 
• impulsywności werbalnej – odpowiadanie bez zgłoszenia się, komentowanie na bieżąco, trudność w czekaniu na swoją kolej, przerywanie wypowiedzi innych, wtrącanie się do rozmów czy zabaw;
• trudności w przewidywaniu konsekwencji własnych zachowań – „najpierw robię, potem myślę”;
• skłonności do zachowań ryzykownych;     
• nieintencjonalnego niszczenia przedmiotów.

Coraz więcej obserwacji klinicznych i badań wskazuje na to, że osoby z diagnozą ADHD często doświadczają dysregulacji emocji. Nasilenie objawów zmienia się wraz z wiekiem: nadpobudliwość zazwyczaj dominuje w wieku przedszkolnym i zmniejsza się wraz z wiekiem, a objawy związane z impulsywnością, trudnościami z koncentracją uwagi i dysregulacją emocji w wieku nastoletnim. 
Objawy ADHD stanowią codzienne wyzwania, nie tylko dla dzieci, które się z nimi zmagają, ale dla całego otoczenia, również dla nauczycieli. Biorąc pod uwagę fakt, że statystycznie w każdej klasie jest dwoje dzieci z ADHD (i na pewno stopień nasilenia poszczególnych objawów u każdego z nich będzie różny), a oprócz nich w klasie są również dzieci ze specyficznymi trudnościami w uczeniu się (tj. dysleksja, dysgrafia, dyskalkulia itp.) i takie, które z innych przyczyn mogą potrzebować wsparcia nauczyciela i/lub indywidualizacji,...