Jak budować odporność psychiczną uczniów? Rola szkoły w profilaktyce kryzysów emocjonalnych

Czym jest odporność psychiczna?

Odporność psychiczna jest cechą osobowości, która pozwala nam skutecznie radzić sobie z wyzwaniami, stresem i presją, niezależnie od okoliczności. Jednym z określeń odporności psychicznej jest rezyliencja (ang. resilience) – słowo pochodzące z języka łacińskiego i oznaczające zdolność przystosowania się do niesprzyjających warunków. Rezyliencja jest więc szerokim pojęciem obejmującym m.in. możliwość dopasowania się do tego, co trudne i niewygodne, umiejętność dochodzenia do siebie po porażce, pozytywne nastawienie do siebie i świata, zdolność do rozwiązywania problemów, umiejętność regulacji emocji, korzystanie ze wsparcia społecznego, a także poczucie sprawstwa i wiary we własne możliwości. 

Dlaczego odporność psychiczna jest ważna dla dzieci i młodzieży?

Dzieci i młodzież potrzebują odporności psychicznej, ponieważ dorastanie to czas intensywnych zmian, wyzwań i emocji, z którymi nie zawsze łatwo sobie poradzić. Odporność psychiczna pomaga młodym ludziom m.in.:

• radzić sobie z codziennym ­stresem – egzaminy, konflikty rówieśnicze, zmia­­ny w rodzinie, wymagania szkolne – to realne źródła stresu. Odporność psychiczna pomaga nie załamywać się pod ich wpływem, tylko szukać rozwiązań i wsparcia;
• chronić przed skutkami kryzysów emocjonalnych – dzieci i nastolatki, które są psychicznie odporne, rzadziej zapadają na depresję, zaburzenia lękowe czy doświadczają długotrwałego przygnębienia. Potrafią szybciej wrócić do równowagi po trudnych wydarzeniach;
• wzmacniać poczucie własnej wartości – odporność to umiejętność mówienia sobie: „To trudne, ale dam sobie radę”. Dzięki niej dzieci lepiej znoszą niepowodzenia, krytykę czy porażki, nie odbierając ich jako dowodu „bycia gorszym”;
• budować zdrowe relacje – osoby odporne psychicznie są bardziej empatyczne, asertywne i elastyczne. Potrafią mówić o swoich emocjach, słuchać innych i rozwiązywać konflikty – to kluczowe umiejętności społeczne;
• wspierać rozwój samodzielności i odpowiedzialności – odporność pomaga podejmować decyzje, uczyć się na błędach, prosić o pomoc bez wstydu i nie uciekać od trudności, co jest fundamentem dojrzewania emocjonalnego;
• dawać siłę do działania mimo przeciwności – w życiu nie da się uniknąć problemów. Odporne psychicznie dzieci potrafią się nie poddawać, wierzą w swoje możliwości, próbują ponownie, a to klucz do sukcesu w nauce, pracy i życiu osobistym.

Odporność psychiczna nie jest cechą wrodzoną, ale umiejętnością, której można się uczyć i którą warto rozwijać, szczególnie w bezpiecznym, wspierającym środowisku, takim jak dom czy szkoła.

Kierunki działań szkoły w budowaniu odporności psychicznej uczniów

Szkoła, która chce realizować profilaktykę zdrowia psychicznego, może podjąć konkretne działania, m.in.:

• wcześnie identyfikować sygnały trudności psychicznych uczniów – nauczyciele, szkolni specjaliści i wychowawcy mają codzienny kontakt z uczniami, co pozwala im szybko zauważyć zmiany w zachowaniu, nastroju, relacjach rówieśniczych czy wynikach w nauce, czyli pierwsze sygnały kryzysu emocjonalnego;
• wzmacniać kompetencje emocjonalne i społeczne uczniów – szkoła uczy dzieci rozpoznawania, nazywania i wyrażania emocji, radzenia sobie ze stresem, rozwiązywania konfliktów, empatii, asertywności i szukania pomocy. Działania te może realizować m.in. poprzez różnego typu programy edukacyjne, działania profilaktyczne, lekcje wychowawcze czy zajęcia rozwijające kompetencje emocjonalno-społeczne;
• tworzyć bezpieczną i wspierającą atmosferę – szkoła może (i powinna) być miejscem, gdzie uczniowie czują się akceptowani, wspierani i bezpieczni fizycznie i emocjonalnie. To podstawa zdrowia psychicznego i skuteczna ochrona przed kryzysami. Niezwykle ważne jest budowanie kultury szacunku i życzliwości oraz przeciwdziałanie przemocy, wykluczeniu i hejtowi. Istotne znaczenie ma także wzmacnianie pozytywnych relacji uczeń–nauczyciel;
• wspierać budowanie relacji rówieśniczych – szkoła to miejsce budowania więzi społecznych, które są niezwykle ważne dla poczucia przynależności i samooceny. Zdrowe relacje rówieśnicze pełnią funkcję ochronną przed pogłębianiem się trudności emocjonalnych;
• umożliwić uczniom dostęp do specjalistów – w szkole dzieci powinny mieć dostęp do pedagogów, psychologów czy terapeutów pedagogicznych zapewniających pomoc psychologiczno-pedagogiczną...