Nastolatek w świecie aplikacji - kliniczne i neuropsychologiczne ramy problemu
Rodzice najczęściej nie zgłaszają wprost „uzależnienia od aplikacji”, lecz jego wtórne konsekwencje, takie jak spadek wyników w nauce, narastające konflikty wokół korzystania z telefonu, gwałtowne wybuchy złości pojawiające się przy próbach wprowadzenia ograniczeń oraz przewlekłe problemy ze snem. Z perspektywy rodziców to „telefon jest problemem”. Z perspektywy nastolatka źródłem trudności są rodzice, szkoła oraz cały system wymagań. Z perspektywy praktyka klinicznego w centrum zainteresowania znajduje się przede wszystkim sposób funkcjonowania mózgu w określonym, wysoko stymulującym środowisku bodźców.
W praktyce klinicznej wyodrębnia się grupę młodych osób, u których relacja z aplikacjami wykracza poza zwykłe „nadmierne korzystanie” i przyjmuje pełnoobjawowy charakter uzależnieniowy. Obserwuje się u nich utratę kontroli nad czasem spędzanym online, systematyczne zaniedbywanie innych obszarów życia, wykorzystywanie telefonu jako podstawowego narzędzia regulacji emocji oraz narastające konsekwencje w zakresie funkcjonowania szkolnego, relacji społecznych i zdrowia psychicznego. Samo etykietowanie tego zjawiska jako „uzależnienia od internetu” lub „uzależnienia od smartfona” pozostaje niewystarczające, jeżeli nie towarzyszy mu pogłębiona analiza profilu funkcji wykonawczych, poziomu impulsywności oraz specyfiki działania układu nagrody u konkretnego nastolatka. To właśnie na tym poziomie, a nie jedynie na poziomie klasyfikacyjnej nazwy zaburzenia, rozstrzyga się, jakie formy oddziaływań terapeutycznych mają szansę być skuteczne.
Z perspektywy neuropsychologicznej uzależnieniowe korzystanie z aplikacji w okresie adolescencji można traktować jako szczególnie wymagającą próbę obciążeniową dla dojrzewających płatów czołowych. Środowisko cyfrowe, charakteryzujące się bardzo szybkim tempem, losowo pojawiającymi się wzmocnieniami, stałą dostępnością nowych bodźców oraz natychmiastową gratyfikacją, systematycznie wzmacnia wzorce zachowania powiązane z impulsywnością, preferencją krótkoterminowej nagrody i osłabioną kontrolą hamowania. W połączeniu z wrażliwym okresem rozwoju neurobiologicznego oraz indywidualnymi podatnościami, takimi jak trudności w planowaniu, elastyczności poznawczej, tolerancji frustracji czy regulacji emocji, sprzyja to utrwalaniu sztywnych, nawykowych wzorców sięgania po aplikacje jako domyślne narzędzie redukcji napięcia i samoregulacji.
STUDIUM PRZYPADKU
Piętnastoletni chłopiec, dalej nazywany Maksem, zgłasza się na konsultację wraz z rodzicami z powodu trudności określanych przez opiekunów jako „ciągłe siedzenie w telefonie”, „spadek wyników w szkole” oraz „wybuchy złości, kiedy prosimy, żeby odłożył komórkę”. W wywiadzie rodzice podają, że jeszcze dwa lata wcześniej Maks osiągał dobre wyniki w nauce, regularnie trenował piłkę nożną i utrzymywał aktywne kontakty rówieśnicze w świecie offline. Obecnie większość czasu wolnego spędza w aplikacjach, takich jak: TikTok, Instagram, gry mobilne oraz komunikatory, natomiast udział innych aktywności systematycznie się zmniejsza. Na pierwszej wizycie nastolatek jest raczej małomówny, prezentuje postawę znużenia i dystansu wobec sytuacji. Na pytanie o czas spędzany w aplikacjach odpowiada: „Nie wiem, wszyscy tak mają. Jak mi zabierają telefon, to się wkurzam, bo nie ma co robić”. Rodzice opisują utrwalony schemat dnia: po powrocie ze szkoły Maks „na chwilę” sięga po telefon, „żeby odpocząć”, co regularnie przekształca się w okres trwający około trzy do czterech godzin, wypełniony głównie scrollowaniem, przerywany krótkimi i mało efektywnymi próbami nauki. Prośby o odłożenie telefonu początkowo skutkują negocjowaniem, na przykład poprzez komunikaty „zaraz” lub „jeszcze chwila”, a następnie prowadzą do wybuchów złości, niekiedy połączonych z trzaskaniem drzwiami. Chłopiec zazwyczaj zasypia z telefonem w ręce, śpi około pięć do sześciu godzin na dobę. Rodzice relacjonują narastające napięcie w domu, poczucie bezradności wobec „walki o telefon” oraz coraz częstsze wycofywanie się z prób wprowadzania ograniczeń, motywowane chęcią uniknięcia kolejnych konfliktów.
Przypadek Maksa - neuropsychologiczny profil nastolatka z uzależnieniowym korzystaniem z aplikacji
Rozszerzony wywiad neuropsychologiczny, uzupełniony krótką baterią testów, ujawnia profil funkcjonowania, w którym proste funkcje uwagi, badane w warunkach jasno zdefiniowanej struktury zadania i ograniczonego czasu, pozostają stosunkowo dobrze zachowane. Wyraźniejsze trudności pojawiają się w sytuacjach, w których rośnie złożoność zadania, wydłuża się jego czas trwania lub konieczna jest samodzielna organizacja aktywności. W prostych, krótkich zadaniach wymagających reakcji na określony bodziec Maks utrzymuje koncentrację na poziomie adekwatnym do wieku. W próbach angażujących pamięć roboczą, przy konieczności jednoczesnego utrzymania i przetwarzania kilku elementów, obserwuje się niewielkie obniżenie efektywności, szczególnie przy wydłużaniu ciągów lub zwiększaniu złożoności operacji, jednak bez obrazu globalnego deficytu. Wyraźniejsze trudności pojawiają się na poziomie elastyczności poznawczej. W zadaniach wymagających zmiany reguły działania widoczna jest perseweracja, badany przez dłuższy czas utrzymuje wcześniejszy sposób reagowania, mimo dostępnej informacji o zmianie zasad. W relacji własnej nastolatek opisuje tę trudność jako problem z „odklejeniem się” od raz podjętego sposobu działania, szczególnie gdy jest on subiektywnie atrakcyjny lub wiąże się z redukcją napięcia, co formułuje między innymi w stwierdzeniu: „Jak się na czymś zawieszę, to trudno mi się od tego oderwać”. Taki obraz funkcjonowania uwagi i elastyczności poznawczej stanowi istotny kontekst do rozumienia utrwalonego wzorca korzystania z aplikacji jako domyślnej, nawykowej formy regulacji emocji oraz organizowania czasu wolnego.
W obszarze planowania i organizacji działania Maks przejawia wyraźne trudności w realistycznym szacowaniu czasu oraz porządkowaniu kolejności kroków. Przy próbie ułożenia planu dnia nauki lub przygotowań do sprawdzianu posługuje się głównie ogólnymi deklaracjami typu „pouczę się później” lub „jakoś to zrobię”. W praktyce plany te ulegają łatwej dezintegracji pod wpływem bodźców płynących z telefonu. Szczególnie obciążona jest kontrola hamowania. W obecności sygnału z urządzenia, na przykład dźwięku powiadomienia lub pojawienia się ekranu w polu widzenia, obserwuje się tendencję do niemal natychmiastowego sięgania po telefon. Sam badany opisuje to słowami: „Jak słyszę dźwięk, to ręka mi sama sięga po telefon”. W zadaniach w rodzaju paradygmatu Go / No Go, przy dłuższym czasie trwania, pojawia się podwyższona liczba reakcji impulsywnych, co wskazuje na obniżoną zdolność do utrzymania hamowania w warunkach monotonnego, przedłużającego się obciążenia.
Ocena psychologiczna – skale diagnostyczne
W ocenie impulsywności wykorzystano Skalę Impulsywności Barratta (Barratt Impulsiveness Scale, BIS 11), co umożliwiło ilościową charakterystykę poszczególnych wymiarów impulsywności, w szczególności impulsywności uwagowej. Funkcje wykonawcze w codziennym funkcjonowaniu dziecka oceniano za pomocą kwestionariusza BRIEF w wersji dla rodziców (Behavior Rating Inventory of Executive Function), który pozwala na uchwycenie przejawów trudności wykonawczych w naturalnym środowisku, poza warunkami sytuacji testowej. W kwestionariuszach impulsywności, takich jak BIS 11, Maks uzyskuje wysokie wyniki w obszarze impulsywności uwagowej, deklarując między innymi łatwe rozpraszanie się i szybkie odczuwanie nudy. W kwestionariuszu BRIEF, wypełnianym przez rodziców, podwyższone są skale „hamowanie”, „kontrola emocji” oraz „przełączanie się”, co potwierdza obecność trudności nie tylko w zakresie kontroli zachowania, lecz także regulacji afektu i elastycznego dostosowywania się do zmieniających się wymagań środowiska.
Zastosowanie BIS 11 ujawniło podwyższony poziom impulsywności uwagowej, spójny z obserwowaną tendencją do szybkiego rozpraszania się i poszukiwania silnych bodźców cyfrowych. Wyniki kwestionariusza BRIEF w wersji rodzicielskiej potwierdziły obecność trudności w obszarze hamowania, kontroli emocji oraz przełączania się, co stanowi istotne uzupełnienie danych uzyskanych w badaniu testowym i wskazuje na wyraźny rozdźwięk między funkcjonowaniem w sytuacji strukturalnie uporządkowanej a zachowaniem w realnych warunkach środowiskowych.
Całość zebranych danych tworzy obraz nastolatka, który w warunkach testowych jest w stanie poprawnie wykonać większość zadań poznawczych, o ile otrzymuje jasno zdefiniowaną strukturę i ograniczenie czasowe. W realnym środowisku, silnie nasyconym natychmiastowo gratyfikującymi bodźcami cyfrowymi doświadcza jednak znaczących trudności w zakresie samoregulacji, planowania oraz hamowania reakcji. Rozwijające się jeszcze płaty czołowe, odpowiedzialne za funkcje wykonawcze, pozostają w istotnej nierównowadze wobec wysoko reaktywnego układu nagrody oraz sposobu projektowania aplikacji, ukierunkowanego na maksymalizację zaangażowania użytkownika. Taki profil funkcjonowania stanowi punkt wyjścia do dalszego omówienia roli funkcji wykonawczych, impulsywności i układu dopaminowego w uzależnieniowym korzystaniu z aplikacji u młodzieży oraz do zaproponowania ukierunkowanych narzędzi diagnostycznych i interwencyjnych w praktyce gabinetowej.
Perspektywa neuropsychologiczna
Z perspektywy neuropsychologicznej zachowanie nastolatka nadmiernie korzystającego z aplikacji można rozumieć jako efekt nierównowagi pomiędzy dojrzewającymi funkcjami wykonawczymi a szczególnie reaktywnym układem nagrody. Funkcje wykonawcze, związane przede wszystkim z aktywnością płatów czołowych, obejmują między innymi planowanie, przewidywanie konsekwencji, elastyczne przełączanie się między zadaniami, monitorowanie własnego działania oraz kontrolę hamowania. Stanowią one podstawę zdolności do organizowania zachowania w czasie, utrzymywania celów długoterminowych mimo obecności bodźców natychmiastowo gratyfikujących oraz świadomego regulowania reakcji emocjonalnych i impulsów. W okresie adolescencji swoista „architektura” tych funkcji jest wciąż w przebudowie, dojrzewają połączenia czołowo podkorowe, doskonali się integrowanie informacji, jednak system nie osiąga jeszcze stabilności charakterystycznej dla wieku dorosłego.
Równocześnie układ nagrody, obejmujący między innymi struktury prążkowia, jądro półleżące oraz szlaki dopaminergiczne, wykazuje w okresie dojrzewania zwiększoną wrażliwość na bodźce nowe, społecznie znaczące oraz natychmiastowo nagradzające. Dopamina odgrywa w tym systemie rolę neuromodulatora wzmacniającego zachowania, które przynoszą szybką gratyfikację, podnoszą poziom stymulacji lub obniżają napięcie. Mózg nastolatka jest zatem szczególnie wyczulony na sygnały potencjalnej nagrody, a doświadczenia powtarzane w tym okresie, zwłaszcza te powiązane z silnym wyrzutem dopaminy, mają podwyższone prawdopodobieństwo utrwalenia się w postaci nawykowych wzorców reagowania.
Środowisko aplikacji mobilnych i mediów społecznościowych jest projektowane w taki sposób, aby maksymalnie wykorzystywać właściwości tego systemu. Krótkie, dynamiczne treści, możliwość niekończącego się przewijania, losowo pojawiające się wzmocnienia związane z nowymi treściami, reakcjami innych użytkowników lub przychodzącymi wiadomościami, a także system lajków, powiadomień i algorytmicznych rekomendacji dostarczają częstych, relatywnie silnych mikronagród dopaminowych przy minimalnym wysiłku poznawczym. Aplikacje nie stanowią więc neutralnego tła, lecz środowisko, które systematycznie wzmacnia zachowani...
Pozostałe 90% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów
- 6 wydań czasopisma „Psychologia Dzieci i Młodzieży”
- Dostęp do wszystkich archiwalnych numerów czasopisma w wersji elektronicznej
- Zniżki na konferencje i szkolenia
- ...i wiele więcej!
