Klocki konstrukcyjne typu LEGO® w praktyce terapii psychologicznej dziecka – model NCST-C

Wstęp

Praca kliniczna z dziećmi i młodzieżą od 5. do 20. r.ż. w nurcie poznawczo-behawioralnym ujawniła potrzebę stosowania pogłębionych narzędzi terapeutycznych. Dotyczy to szczególnie pracy z dziećmi wycofanymi, mającymi niski wgląd we własne emocje i stany wewnętrzne czy z trudnościami w kontaktach społecznych (często charakterystyka ta dotyczyła dzieci i młodzieży neuroróżnorodnej), a także w terapii dzieci i młodzieży z deficytami poznawczymi. Dla tej grupy pacjentów poszukiwałam metod, które pomogłyby w formie wizualnej wesprzeć rozumienie zmian, nad którymi pracujemy w procesie terapeutycznym. Zauważyłam także, że wspomniana grupa pacjentów potrzebuje bardziej zaawansowanych możliwości eksperymentowania z nowymi rozwiązaniami w przestrzeni gabinetu, zanim przeniosą nowe umiejętności do swojej codzienności. W pracy indywidualnej zaczęłam stosować szerszą, symboliczną imitację innych osób lub sytuacji z życia dziecka, jednak ostatecznie to klocki LEGO® umożliwiły mi przygotowywanie różnorodnych konstrukcji, odpowiednich do omawianych problemów pacjentów i pacjentek. Budowle te odzwierciedlały klasy szkolne, pokoje dziecięce, place zabaw, osoby z bezpośredniego otoczenia dziecka, takie jak rodzice, rodzeństwo, rówieśnicy czy nauczyciele. Konstrukcje te umożliwiały nie tylko uzewnętrznianie przeżyć wewnętrznych pacjentów, lecz także wspólną pracę nad ich symboliczną rekonstrukcją w kierunku adaptacyjnym (White-
bread, 2012). W toku pracy zauważyłam, że wspólna analiza przeżyć, doświadczeń czy sytuacji przez przyglądanie się im „z zewnątrz”, na zbudowanej konstrukcji sprzyjają pracy z dziećmi i młodzieżą na poziomie ich głębszego rozumienia zmian osiąganych na drodze terapii (Casey, McLane, 2021). Ponadto, konstrukcje przygotowane z klocków LEGO® pozwalały pacjentom wyrazić swoje obawy czy trudności, a możliwość zatrzymywania scenek, ich powtarzanie w różnych konfiguracjach pozwalały na rozumienia własnego wpływu na kształt przeżywanych emocji czy efektów swoich działań. Często budowanie konstrukcji zastępowało słowa „nie wiem”, a neuroatypowe dzieci i młodzież wyrażały emocje, które trudno im było nazwać lub dookreślić ze względu na ich nasilenie lub złożoność. Ważnym etapem pracy okazała się wspólna rekonstrukcja wyrażonego symbolicznie (na klockach LEGO®) problemu. Przekształcanie budowli w kierunku bardziej adaptacyjnych form wspierane było narracją terapeutyczną, która miała na celu pomóc pacjentowi zintegrować i zinternalizować zmiany.
Dzieci, szczególnie od 5. do 12. r.ż., traktowały materiał LEGO® jako atrakcyjny i angażowały się w terapię (LeGoff, Krauss, Baron-Cohen, Sparaci, 2014). Powyżej tego wieku z metody NCST-C 
korzystały głównie nastolatki neuroróżnorodne, także z deficytami poznawczymi. Od ponad 3 lat na symbolicznych konstrukcjach i ich transformacji pracowało po kilka dzieci tygodniowo/miesięcznie podczas godzinnych sesji terapeutycznych. Były to dzieci w wieku 5–15 lat, najczęściej w wieku 7–12 lat, z czego 70% z nich to pacjenci neuroróżnorodni. Model został opracowany na podstawie wieloletniej praktyki klinicznej i stanowi obecnie propozycję koncepcyjną wymagającą dalszej empirycznej weryfikacji.
Model NCST-C odpowiada na wyzwania, które stoją przed współczesnymi terapeutami dziecięcymi, a związane są z potrzebą zdobycia uwagi pacjenta, jego koncentracji na pracy terapeutycznej, a także uzyskania efektu motywacji dziecka do pracy nad zmianami (Singer, Golinkoff, Hirsh-Pasek, 2006). Pomimo, że założenia proponowanego modelu wskazują na pracę dyrektywną oraz jej strukturalizację, to zachowują elementy zabawy (Landreth, 2012) i kreacjonizmu dające dziecku swobodę w działaniu, co zdecydowanie wpływa na pozytywny stosunek i zaangażowanie najmłodszych pacjentów w pracę terapeutyczną (Gomez de la Cuesta G., Baron-Cohen S., 2017).
Dyrektywność i ustalona struktura pracy ułatwiają terapeucie przeprowadzenie pacjenta przez pięcioetapowy proces – od ekspresji emocjonalnej (wyrażonej budowlą z klocków konstrukcyjnych typu LEGO®) do autoregulacji i narracyjnej integracji tożsamościowej dziecka. Ostatecznie plan pogłębionej pracy na symbolicznej reprezentacji trudności pacjenta (wyrażonej w postaci konstrukcji z klocków LEGO®) w Narracyjno-Konstrukcyjnej Terapii Symbolicznej Dziecka uwzględnia pięć etapów, do których należą:

1. Eksternalizacja wewnętrznego doświadczenia dziecka w formie budowli.
2. Symbolizacja wewnętrznego doświadczenia przez nadanie znaczeń elementom konstrukcji (np. barierka na wieży z klocków LEGO® oznacza wsparcie rodziców).
3. Modyfikacja konstrukcji, przy wsparciu terapeutycznym, przez przebudowę konstrukcji symbolizującej wewnętrzne doświadczenia dziecka.
4. Operacyjne użycie symbolu w celu samoregulacji (np. konstrukcja z klocków LEGO® maszyny do zmiany myśli, lodówki do chłodzenia emocji itp.).
5. Integracja narracyjna (Denborough, 2014), która polega na zbudowaniu opowieści służącej zrozumieniu przez dziecko procesu transformacji symbolu oraz roli konstrukcji służącej samoregulacji.

Model Narracyjno-Konstrukcyjnej Terapii Symbolicznej Dziecka (NCST-C) z wykorzystaniem klocków konstrukcyjnych typu LEGO® – struktura pięcioetapowego procesu

1. Założenie ogólne

NCST-C jest strukturalnym modelem pracy terapeutycznej z dzieckiem. Opiera się na konstrukcji materialnej (z klocków typu LEGO®) wykonanej przez dziecko jako nośniku jego przeżyć psychicznych. Proces przebiega od ujawnienia wewnętrznego doświadczenia dziecka (dziecko buduje konstrukcję z klocków wyrażającą jego doświadczenie wewnętrzne), przez operowanie symbolem (eksperymentowanie z symbolem nad jego zmianą, przebudową w kierunku bardziej adaptacyjnym), a także budowę konstrukcji operacyjnej służącej samoregulacji, aż do narracyjnej integracji zrekonstruowanego symbolu doświadczenia. W modelu NCST-C 
symbolem określa się materialną konstrukcję reprezentującą doświadczenie dziecka, natomiast konstrukcja operacyjna stanowi szczególny typ symbolu pełniący funkcję regulatora poznawczo-emocjonalnego (rys. 1).

Symbol jako konstrukcyjny nośnik doświadczenia może ulegać przekształceniom zarówno strukturalnym (przebudowa klocków), jak i narracyjnym (zmiana opowieści o wyrażonym symbolicznie doświadczeniu wewnętrznym dziecka). Może także stanowić model operacyjny (tzw. konstrukcja operacyjna), który zinternalizowany przez dziecko służy umiejętności jego użycia w celu autoregulacji (np. symbol zbudowanej miotły, która ma za zadanie zamiatanie z drogi...