Programy ograniczania spożywania substancji – czy zupełna rezygnacja z substancji psychoaktywnych to jedyna droga terapii?

Co to są programy ograniczania szkód (harm reduction) i kontrolowanego używania?

Programy ograniczania szkód wychodzą z prostego założenia: jeśli ktoś używa alkoholu lub innych substancji, to warto przede wszystkim zadbać o jego zdrowie i bezpieczeństwo – nawet wtedy, gdy nie jest gotowy lub nie chce całkowicie zrezygnować (HarmReduction.org, 2020). Zamiast mówić: „Albo przestajesz, albo nie ma pomocy”, te podejścia pytają: „Co możemy zrobić, żeby było mniej szkód tu i teraz?” (NIAAA, 2023).

W przypadku alkoholu może to oznaczać np.:

• ustalanie realnych limitów picia (NIAAA, 2023),
• naukę wolniejszego i bezpieczniejszego picia (WHO, 2021),
• planowanie dni bez alkoholu (WHO, 2021),
• pracę nad stresem i emocjami, które sprzyjają sięganiu po alkohol (Heather, 2010),
• korzystanie z leków, jeśli lekarz uzna je za pomocne (Cochrane, 2010).

Przy innych substancjach, takich jak opioidy, ograniczanie szkód obejmuje m.in.:

• dostęp do czystych igieł, aby zmniejszyć ryzyko zakażeń (European Drug Report, 2024),
• leczenie zastępcze (np. metadon), które stabilizuje życie i zdrowie (Collins, 2019),
• dostęp do leków ratujących życie w razie przedawkowania (NIDA, 2020).

Najważniejszą zasadą tych programów jest szacunek dla osoby i jej wyborów (HarmReduction.org, 2020). 
Nie chodzi o ocenianie ani zmuszanie do zmiany, lecz o wspieranie krok po kroku w taki sposób, jaki w danym momencie jest możliwy (O'Leary, 2024). Dla wielu osób to właśnie taka forma pomocy staje się pierwszym realnym krokiem ku poprawie zdrowia i jakości życia (Collins, 2019).

Dlaczego pojawiła się alternatywa do abstynencji?

Abstynencja ma wiele zalet i dla wielu osób jest najlepszym wyborem (Heather, 2010). Problem w tym, że nie dla wszystkich jest ona możliwa tu i teraz. Część ludzi nie jest gotowa na całkowite zerwanie z substancją, dlatego że boi się tej zmiany albo dlatego że ich życie jest już wystarczająco trudne (O’Leary, 2024). Gdy ktoś zmaga się jednocześnie z bezdomnością, chorobą psychiczną, brakiem wsparcia czy pieniędzy, hasło „przestań całkowicie” może brzmieć jak kolejny ciężar, a nie pomoc (Collins, 2019). Dla wielu osób taki warunek staje się powodem, by w ogóle nie szukać wsparcia. Zamiast ulgi pojawia się wstyd, poczucie porażki i wycofanie (WHO, 2021). W efekcie problemy zdrowotne i społeczne tylko się pogłębiają (O’Lea­ry, 2024). 
Alternatywa do abstynencji powstała właśnie z troski o te osoby. Programy ograniczania szkód zakładają, że każda zmiana na lepsze ma znaczenie – nawet jeśli jest mała (NIAAA, 2023). Zmniejszenie ilości, bezpieczniejsze używanie, kontakt z lekarzem czy terapeutą to realne kroki, które mogą chronić zdrowie, a czasem nawet życie (Collins, 2019). Co ważne, takie podejście często otwiera drzwi do dalszych zmian. Gdy ktoś przestaje być oceniany i zaczyna czuć się bezpiecznie w kontakcie z pomocą, łatwiej mu z czasem pomyśleć o większych krokach – także o abstynencji, jeśli kiedyś będzie na nią gotowy (O’Leary, 2024).

Co mówią badania naukowe – skrót kluczowych wniosków

Redukcja używania i redukcja szkód przynoszą mierzalne korzyści – nawet jeśli ktoś nie przestaje całkowicie używać substancji, ograniczenie używania naprawdę ma znaczenie (Collins, 2019; 
O’Leary, 2024). To nie jest „półśrodek” ani porażka – to realna poprawa zdrowia i życia (Heather, 2010). 
Osoby, które uczestniczą w programach nastawionych na ograniczanie szkód:

• rzadziej piją w sposób bardzo ryzykowny (Collins, 2019),
• doświadczają mniej problemów zdrowotnych i życiowych związanych z piciem (NIAAA, 2023),
• lepiej funkcjonują na co dzień – łatwiej im zadbać o siebie, relacje czy podstawowe sprawy życiowe (WHO, 2021).

Szczególnie ważne jest to, że takie podejście działa także u osób w bardzo trudnej sytuacji życiowej, np. u ludzi bez domu czy z wieloma problemami jednocześnie (Collins, 2019). Gdy zamiast wymagać natychmiastowej abstynencji, oferuje się im wsparcie nastawione na bezpieczeństwo i małe kroki, zmniejsza się ilość szkód i cierpienia, a objawy uzależnienia słabną (O'Leary, 2024). Każde ograniczenie ryzykownego używania to krok w stronę zdrowszego życia i często pierwszy krok do dalszych, większych zmian (Heather, 2010).

Dla części osób najlepsza jest jasna decyzja o całkowitym zaprzestaniu. Dla innych równie skuteczne okazuje się stopniowe ograniczanie i praca nad bezpieczeństwem (Collins, 2019). Zwłaszcza u ludzi w bardzo trudnej sytuacji życiowej, np. doświadczających bezdomności, badania nie pokazują, by jedno z tych podejść wyraźnie wygrywało z drugim (O'Leary, 2024).
To wzmacnia prostą, ale ważną myśl: skuteczność terapii nie polega na narzucaniu jednej „właściwej” drogi, ale na dopasowaniu pomocy do konkretnej osoby, jej możliwości i etapu życia (Heather, 2010). Gdy człowiek czuje się wysłuchany i traktowany poważnie, rośnie szansa na realną zmianę – niezależnie od tego, czy zaczyna od abstynencji, czy od ograniczania szkód (Collins, 2019).
Niektóre interwencje (np. farmakoterapia) sprawdzają się przy wspieraniu abstynencji (Cochrane, 2010) – dla części osób pomocne okazują się także leki. Mogą one zmniejszać głód alkoholu, ułatwiać utrzymanie abstynencji albo sprawić, że nawroty zdarzają się rzadziej i są mniej nasilone (Cochrane, 2010). Szczególnie dobrze działają wtedy, gdy są połączone z rozmową, terapią i wsparciem ze strony innych ludzi (Collins, 2019). 
Ważne jednak, by pamiętać, że leki nie są magicznym rozwiązaniem. Nie każdy ich potrzebuje i nie każdy dobrze na nie reaguje (Cochrane, 2010). 
Dla jednych będą dużym wsparciem, dla innych niewiele zmienią albo okażą się nieodpowiednie z powodów zdrowotnych czy życiowych (Heather, 2010). Dlatego w leczeniu uzależnień coraz częściej podkreśla się, że liczy się całość opieki: relacja, poczucie bezpieczeństwa,...