Leczenie zaburzeń nastroju z wykorzystaniem bajek terapeutycznych

Lęk, chroniczny smutek, drażliwość – wszystko to wymaga szczególnego podejścia i podjęcia działań, które zachęcą dziecko do kontaktu z terapeutą. Właśnie w takich momentach bajkoterapia okazuje się niezwykle przydatnym narzędziem, które dzięki wykorzystaniu mocy symboli i metafor oferuje przestrzeń do przepracowania trudnych emocji w bezpieczny dla dziecka sposób. Warto w tym miejscu podkreślić, iż bajkoterapia, mimo swoich właściwości wspierających proces terapeutyczny, sama w sobie nie jest lekiem ani złotym środkiem, który magicznie pomoże dziecku uporać się z trudnościami związanymi z zaburzeniami nastroju. Bajkoterapia jest narzędziem wspierającym proces terapeutyczny, otwierającym dziecko na kontakt i rozmowę z terapeutą, a także pomagającym dziecku w radzeniu sobie z codziennymi wyzwaniami emocjo-
nalnymi.

Czym właściwie są zaburzenia nastroju i jak przejawiają się u dzieci?

Zaburzenia nastroju odnoszą się do nadrzędnej grupy zaburzeń depresyjnych. Definiowane są według poszczególnych typów epizodów nastroju i ich przebiegu.

Epizody zaburzonego nastroju stanowią raczej główne elementy zaburzeń depresyjnych i zaburzeń dwubiegunowych. Skupmy się jednak na zaburzeniach depresyjnych, które według klasyfikacji ICD-11 są zaburzeniami charakteryzującymi się nastrojem depresyjnym, tj. smutkiem, drażliwością, uczuciem pustki lub utratą przyjemności, któremu towarzyszą inne objawy poznawcze, behawioralne lub neurowegetatywne w znaczący sposób wpływające na zdolność jednostki do funkcjonowania.

Trzeba pamiętać, że zaburzenia depresyjne to nie „tylko smutek”, ale poważne zaburzenie wpływające na funkcjonowanie młodego człowieka, czyli na jego emocje, myślenie i zachowania w codziennych sytuacjach. Nie można zapomnieć również o tym, że zaburzenia depresyjne u dzieci mogą mieć nieco inny obraz niż u dorosłych. U dzieci wyrażane są one bardziej przez ciało i zachowanie niż poprzez słowa.
O tym, że dziecko może mierzyć się z zaburzeniami nastroju, może świadczyć kilka ważnych objawów, które można zaobserwować. Należą do nich m.in.: obniżenie nastroju (dziecko staje się smutne, przygaszone, częściej płacze), drażliwość i wybuchy złości (zamiast smutku może pojawić się rozdrażnienie, złość, frustracja), utrata zainteresowań i płynącej z nich radości (dziecko traci zainteresowanie aktywnościami i rzeczami, które do tej pory sprawiały mu przyjemność i które wcześniej lubiło), zmiany w relacjach (wycofuje się z kontaktów z rówieśnikami, czuje się osamotnione), 

trudności w nauce i koncentracji (spadek motywacji, problemy z pamięcią, trudności w skupieniu uwagi), objawy somatyczne (bóle głowy i/lub bóle brzucha, brak apetytu, problemy ze snem, częste skargi na złe samopoczucie – bez przyczyn medycznych), niska samoocena czy poczucie winy (dziecko często mówi, że „nic mu nie wychodzi” i czuje się z tym źle).

W jaki sposób bajkoterapia wspiera w pracy z dziećmi mierzącymi się z zaburzeniami nastroju?

Jak już wspomniano, bajka sama w sobie nie stanowi narzędzia diagnostycznego, ale pozwala na obserwację dziecka i jego reakcji na przedstawiane w treści sytuacje, a także opiera się na dziecięcej identyfikacji z bohaterem, co zwiększa świadomość emocjonalną dziecka.
Bajki stanowią swego rodzaju wzorzec, który terapeuta może wykorzystać do obserwacji reakcji dziecka na wydarzenia pojawiające się w fabule, na bohaterów i ich cechy czy zachowania. Daje ona swego rodzaju wgląd w wewnętrzny świat dziecka. Słuchając bajki, dziecko identyfikuje się z bohaterami, dzięki czemu w bezpieczny sposób może przeżywać trudne emocje i sytuacje, robiąc to w sposób symboliczny. Poprzez fabułę dzieci uczą się odróżniać dobro od zła, zachowania właściwe od niewłaściwych oraz jak radzić sobie z emocjami i postępować w różnych sytua­cjach społecznych.

Bajka jest dla dziecka swego rodzaju buforem między jego światem a światem terapeuty, pomagając operować trudnymi treściami w formie metafory.

Słuchając bajki, dzieci utożsamiają się z bohaterami, co pozwala poruszać trudne dla nich tematy w sposób bezpieczny, nienarażający na nadmierny stres.

Bohaterowie, którzy w bajce stawiają czoła przeciwnościom, podpowiadają dziecku, jak można radzić sobie z trudnymi emocjami, a także jak radzić sobie w różnych sytuacjach.

Bohater bajki, którą przedstawiamy dziecku, często jest do niego podobny – ma jakieś wspólne cechy, podobne trudności i zmartwienia, przez co dziecku łatwiej się z nim identyfikować, a dzięki temu pełni rolę swego rodzaju pośrednika. To, co przeżywa w danej historii bohater, łagodzi bezpośrednie napięcie relacyjne.

Słuchając bajki terapeutycznej, dziecko ma okazję zaobserwować, w jaki sposób bohater zmaga się z trudnościami (z którymi i ono tak naprawdę się mierzy), jak szuka...