Wypalenie rodzicielskie – diagnoza oraz metody terapii

Model wypalenia zawodowego przeniesiono na grunt życia rodzicielskiego, czego efektem jest opracowany przez I. Roskam i M. Mikołajczak ze współpracownikami (2018, 2022) czteroczynnikowy model wypalenia rodzicielskiego.

Definicja wypalenia rodzicielskiego

Wypalenie rodzicielskie (ang. Parental Burnout, PB) to stan fizycznego i psychicznego wyczerpania rodzica. Jest to zespół objawów związany ze stresem doświadczanym przez rodzica w trakcie wychowywania dzieci, skutkujący brakiem równowagi między czynnikami stresującymi rodzica a zasobami, którymi on dysponuje, aby sobie z nimi poradzić.

Pierwszym (głównym) symptomem wypalenia rodzicielskiego jest nadmierne wyczerpanie (rodzic czuje się przemęczony nadmiarem obowiązków, przytłoczony myślą o kolejnym dniu wypełnionym codziennymi zajęciami). Drugi symptom to emocjonalne oddalanie się od dzieci (rodzic, chcąc zaoszczędzić energię, jaka mu jeszcze pozostała, coraz mniej angażuje się w relacje z dziećmi, 
ograniczając się do podstawowych aspektów, jak podwiezienie dzieci do szkoły, dbanie o posiłki itp., ze szkodą dla emocjonalnego aspektu). Trzecim symptomem jest utrata spełnienia w roli rodzicielskiej (wypalony rodzic czuje się zmęczony i pogubiony w roli ojca/matki, traci radość i zadowolenie z bycia rodzicem). Wszystko to prowadzi do czwartego symptomu wypalenia rodzicielskiego: bolesnego doświadczania kontrastu między tym, co rodzic wcześniej czuł i myślał o sobie jako rodzicu, a tym, jak się zachowuje i co czuje teraz. W wypalonym rodzicu zaczyna narastać przekonanie, że zawiódł siebie oraz dzieci.

Na ten moment wypalenie rodzicielskie, podobnie jak wypalenie zawodowe, nie jest ujęte w ICD-11 ani DSM-5.

Etiologia i występowanie PB w Polsce

Predyktorem wypalenia rodzicielskiego jest (postrzegany przez rodzica) stres związany z wymaganiami rodzicielstwa, który – jeśli jest przewlekły i nie jest kompensowany przez czynniki łagodzące – może prowadzić do wyczerpania i utraty sensu w odniesieniu do roli rodzicielskiej. U wypalonych rodziców występuje przedłużający się brak równowagi pomiędzy zbyt dużą liczbą stresorów (czynniki ryzyka) i zbyt długiego ich działania a niewystarczającym poziomem wsparcia społecznego i zasobami (czynniki ochronne), aby sobie z nimi poradzić.

Z aktualnych badań wynika, że polscy rodzice są najbardziej wypaleni na świecie. Zaraz za Polską z najsilniej wypalonymi rodzicami znajdują się Belgia, Egipt, Kanada i USA, natomiast najmniej wypaleni rodzice pochodzą z Tajlandii, Chin, Turcji i Wietnamu (Roskam i in., 2021). Wypalenie rodzicielskie częściej występuje w krajach o indywidua­listycznej kulturze (np. USA, Kanada, Belgia) niż w krajach kolektywistycznych (np. Chiny, Japonia). Indywidualizm danej kultury jest predyktorem wyższego poziomu wypalenia rodziców niezależnie od kwestii socjodemograficznych, przeciążenia rodziców pracą czy warunków ekonomicznych w danym kraju (Roskam i Mikołajczak, 2021).

Diagnoza i różnicowanie wypalenia rodzicielskiego wraz z narzędziem diagnostycznym

Najczęściej wykorzystywanym narzędziem do pomiaru wypalenia rodzicielskiego jest Kwestionariusz Wypalenia Rodzicielskiego (Parental Burnout 
Assessment, PBA) stworzony przez I. Roskam i M. Mikołajczak (2020) – polska adaptacja D. Szczygieł, 2020.

Kwestionariusz składa się z 23 pozycji tworzących cztery skale:
1.    Wyczerpanie rolą rodzicielską – dziewięć pozycji, np. „Czuję się całkowicie wyczerpany(-a) rolą rodzica”.
2.    Emocjonalne zdystansowanie od dziecka – trzy pozycje, np. „Robię dla mojego dziecka/moich dzieci to, co do mnie należy, ale nic więcej”.
3.    Utrata przyjemności z bycia rodzicem – pięć pozycji, np. „Mam wrażenie, że zajmuję się dzieckiem/dziećmi w sposób automatyczny”.
4.    Kontrast z wcześniejszym wyobrażeniem o sobie jako rodzicu – sześć pozycji, np. „Nie jestem dumny(-a) z siebie jako rodzica”.

Osoba badana określa, jak często obserwuje u siebie dane zachowanie czy stan. Odpowiedzi zaznaczane są na 7-punktowej skali: od „nigdy” (0), przez „kilka razy w roku” (1), „raz w miesiącu lub rzadziej” (2), „kilka razy w miesiącu” (3), „raz w tygodniu” (4), „kilka razy w tygodniu” (5), do „codziennie” (6). Maksymalny wynik wynosi 138 i oznacza, że rodzic codziennie obserwuje u siebie wszystkie symptomy wypalenia rodzicielskiego1.

Omawiane narzędzie umożliwia pomiar wypalenia rodzicielskiego na dwa sposoby:

• Sumując odpowiedzi w każdej ze skal, można obliczyć natężenie wypalenia (łączne i w każdym z aspektów osobno).
• Umożliwia klasyfikację silnie wypalonych rodziców (osoby, które doświadczają każdego z 23 symptomów co najmniej raz w tygodniu lub minimum 16 z nich codziennie).

Aby uznać dany objaw za konsekwencję wypalenia rodzicielskiego, powinien on spełniać przynajmniej jedno z następujących kryteriów:
1.    Jest on udokumentowaną konsekwencją długotrwałego stresu rodzicielskiego.
2.    Jest on udokumentowanym skutkiem wypalenia zawodowego, ale może jednocześnie dotyczyć wypalenia rodzicielskiego.
3.    Jest on często zgłaszany przez osoby doświadczające wypalenia rodzicielskiego jako szczególnie trudny dla nich.

STUDIUM PRZYPADKU

Joanna jest matką trójki dzieci w różnym wieku. Swoje życie zorganizowała tak, aby jak najbardziej wspierać...