Maskowanie, przeciążenie i odzyskiwanie równowagi. Psychoterapia pozytywna i transkulturowa w pracy z młodzieżą w spektrum autyzmu

Klinicznie obserwuje się osoby, które przez całe dekady funkcjonowały w środowisku szkolnym i społecznym bez formalnego rozpoznania, wykorzystując różne strategie adaptacyjne często o charakterze maskowania. Strategie te pozwalały częściowo dostosować się do oczekiwań otoczenia, jednak ich długotrwałe stosowanie wiąże się zwykle z wysokim kosztem psychicznym i somatycznym.
W praktyce klinicznej bardzo często spotykamy autystyczne niezdiagnozowane młode osoby, które zgłaszają się po pomoc specjalistyczną z powodu narastających trudności w codziennym funkcjonowaniu. W okresie adolescencji najczęstszymi przyczynami zgłoszeń są objawy depresji, lęku, zaburzeń odżywiania czy dysforii płciowej. W trakcie konsultacji czytelny staje się obraz przewlekłego zmęczenia, licznych współwystępujących somatyzacji, epizodów wyczerpania, trudności emocjonalnych czy poczucia utraty sensu działania. W wielu przypadkach dopiero w toku pogłębionej diagnostyki okazuje się, że podłożem tych doświadczeń jest długotrwałe przeciążenie związane z nierozpoznanym wcześniej funkcjonowaniem w spektrum autyzmu.
Jednocześnie literatura psychologiczna i psychoterapeutyczna wciąż oferuje stosunkowo niewiele modeli pracy terapeutycznej skierowanych do młodzieży i dorosłych osób autystycznych. Większość opisanych podejść koncentruje się na pracy z dziećmi. Proponowane interwencje często redukowane są do modyfikacji zachowań lub rozwijania określonych kompetencji społecznych. Znacznie rzadziej podejmowana jest refleksja nad tym, w jaki sposób doświadczenie życia w spektrum autyzmu organizuje całość funkcjonowania osoby: od poziomu somatycznego i sensorycznego, przez regulację emocjonalną i relacje, aż po sposób rozumienia siebie i własnego miejsca w świecie (Dobiala i wsp., 2021).
W tym kontekście szczególnego znaczenia nabierają integracyjne szkoły psychoterapeutyczne. Jednym z takich podejść jest psychoterapia pozytywna i transkulturowa (PPT, Peseschkian, 1987) oparta na założeniu, że trudności psychiczne można rozumieć jako przejaw zaburzenia dynamicznej równowagi pomiędzy różnymi obszarami życia: ciałem, relacjami, działaniem oraz obszarem duchowości/kreatywności. Perspektywa ta pozwala spojrzeć na funkcjonowanie osoby autystycznej nie tylko przez pryzmat deficytów, lecz także poprzez zasoby, potrzeby emocjonalne, zinternalizowane normy społeczne oraz indywidualny transkulturowy sposób organizowania doświadczenia.

Medyczne i neurorozwojowe aspekty autyzmu

Współczesne rozumienie spektrum autyzmu opiera się na założeniu jego neurorozwojowego charakteru. Różnice obserwowane w funkcjonowaniu osób autystycznych są związane z odmienną organizacją rozwoju mózgu, uwarunkowaną zarówno czynnikami genetycznymi, jak i środowiskowymi (Sandin i wsp., 2014; Hodges, Fealko i Soa­res, 2020). Dotychczasowe badania wskazują na znaczną heterogeniczność spektrum autyzmu. Zidentyfikowano setki wariantów genetycznych związanych z występowaniem autyzmu. I jednocześnie ich ekspresja fenotypowa pozostaje bardzo zróżnicowana, zależna od wielu czynników rozwojowych oraz środowiskowych (Ruzzo i wsp., 2019), tworząc bardzo różnorodne obrazy kliniczne osób autystycznych.
Na poziomie funkcjonowania organizmu autyzm wiąże się z odmienną regulacją procesów sensorycznych, emocjonalnych i poznawczych. Badania i obserwacje kliniczne potwierdzają, że wiele osób autystycznych doświadcza specyficznych wzorców centralnego przetwarzania sensorycznego, m.in. w postaci nadwrażliwości czy obniżonej reaktywności sensorycznej (Baron-Cohen, 2020). Różnice te mogą dotyczyć różnych modalności zmysłowych: słuchu, wzroku, dotyku, propriocepcji czy interocepcji. W praktyce oznacza to, że środowisko codziennego funkcjonowania, takie jak szkoła, przestrzenie społeczne czy nawet zwykłe interakcje społeczne, mogą stanowić dla osoby autystycznej źródło przewlekłego przeciążenia.
Współczesne badania wskazują, że około 50% osób w spektrum autyzmu ma co najmniej cztery współwystępujące schorzenia (psychiatryczne, neurologiczne, endokrynologiczne, reumatologiczne, gastroenterologiczne i inne), a ponad 95% dzieci z autyzmem posiada przynajmniej jedną dodatkową diagnozę (Baron-Cohen, 2019). Dane kliniczne pokazują również, że u 83% dzieci z ASD rozpoznaje się dodatkowe zaburzenie neurorozwojowe, u około 10% występuje co najmniej jedno zaburzenie psychiczne (takie jak zaburzenia lękowe, depresyjne czy zaburzenia odżywiania), natomiast u 16% diagnozuje się współwystępujące zaburzenie neurologiczne. Obraz funkcjonowania osoby autystycznej zatem rzadko ogranicza się wyłącznie do różnic w komunikacji czy relacjach społecznych. Często obejmuje on także przewlekłe zmęczenie, napięcia somatyczne, bóle głowy czy inne objawy wynikające z długotrwałego przeciążenia organizmu (Dobiala i wsp., 2021).
Szczególną uwagę zwraca się obecnie na zjawisko maskowania, które bywa częste u dziewcząt i młodych kobiet w spektrum autyzmu. Maskowanie polega na świadomym lub częściowo nieświadomym dostosowywaniu własnych zachowań do oczekiwań społecznych. Najczęściej dzieje się to poprzez obserwowanie innych osób, naśladowanie ich stylu komunikacji czy tłumienie spontanicznych reakcji (Rynkiewicz, Janas-Kozik i Słopień, 2019). Choć strategie te mogą przez pewien czas wspierać funkcjonowanie w środowisku społecznym, ich długotrwałe stosowanie bywa związane z narastającym przeciążeniem psychicznym i fizjologicznym, prowadząc do wtórnych zaburzeń emocjonalnych czy somatycznych.
W ostatnich latach coraz częściej opisuje się również zjawisko tzw. autystycznego wypalenia (autistic burnout). Jest to zjawisko rozumiane jako stan głębokiego wyczerpania psychicznego i fizycznego wynikające z wieloletniego funkcjonowania w warunkach przewlekłego stresu oraz konieczności ciągłej adaptacji do środowiska niedostosowanego do specyfiki neurorozwojowej jednostki. Autystyczne wypalenie może przejawiać się spadkiem zdolności do codziennego funkcjonowania, obniżeniem nastroju, energii, nasileniem trudności emocjonalnych oraz pojawieniem się licznych objawów somatycznych.
Z punktu widzenia psychoterapii oznacza to konieczność uwzględnienia nie tylko poznawczych i społecznych aspektów autyzmu, ale także głębszych procesów regulacyjnych obejmujących ciało, percepcję sensoryczną oraz dynamikę emocjonalną 
(Dobiala, 2025). Wielowymiarowe rozumienie funkcjonowania osoby autystycznej pozwala adekwatnie planować proces terapeutyczny i wspierać odbudowę równowagi psychicznej.

Psychoterapia pozytywna i transkulturowa jako rama pracy terapeutycznej

Psychoterapia pozytywna i transkulturowa (PPT) rozwijana przez Nossrata Peseschkiana i jego uczniów od 1968 r. jest podejściem integracyjnym łączącym elementy myślenia psychodynamicznego, humanistycznego, systemowego oraz transkulturowego (Peseschkian, 1987). Jednym z jej podstawowych założeń jest przekonanie, że trudności psychiczne nie są wyłącznie przejawem deficytu czy zaburzenia, lecz mogą być rozumiane jako sygnał utraty równowagi pomiędzy różnymi obszarami życia człowieka w odpowiedzi na przeżywany konflikt.
Jednym z głównych konceptów PPT jest model równowagi. Zawiera on cztery podstawowe obszary ludzkiego funkcjonowania: ciało, relacje (kontakt), działanie oraz duchowość/kreatywność. Każdy z tych obszarów pełni istotną funkcję regulacyjną i adaptacyjną. Zdrowie psychiczne rozumiane jest jako zdolność do elastycznego korzystania z zasobów wszystkich czterech obszarów oraz utrzymywania między nimi dynamicznej równowagi (Peseschkian, 1987; Dobiała i Winkler, 2016).
Koncepcja ta jest szczególnie użyteczna w pracy z osobami w spektrum autyzmu. Pozwala ona wyjść poza wąskie rozumienie trudności jako wyłącznie problemów komunikacyjnych czy społecznych. W modelu równowagi różnice neurorozwojowe mogą być analizowane jako specyficzne wzorce inwestowania energii psychicznej w poszczególne obszary życia. W pracy terapeutycznej często obserwuje się, że osoby autystyczne wykorzystują znaczną część swoich zasobów energetycznych w obszarze działania, np. w kontekście edukacji lub realizacji zadań zawodowych. Jednym z powodów może być znacznie wyższy koszt energetyczny aktywności realizowanych w obszarze relacji czy ciała (Dobiala, 2025).
Drugim ważnym elementem psychoterapii pozytywnej i transkulturowej jest teoria potencjalności podstawowych i wtórnych (Kirillov i wsp., 2023). Potencjalności podstawowe rozwijają się dzięki wrodzonej zdolności człowieka do miłości i więzi. Rozwojowo, w obszarach modelu równowagi, w relacji z obiektem zachodzi rozwój zdolności do kontaktu, przyjemności, miłości, troski, czasu, zaufania, znaczenia i idealizacji. Potencjalności te tworzą fundament struktury osobowości człowieka i wpływają na możliwy stopień jej integracji. Potencjalności wtórne natomiast obejmują kompetencje związane z normami społecznymi i kulturowymi, takimi jak: niezawodność, punktualność, pracowitość czy porządek.
W procesie rozwoju i socjalizacji obie te grupy potencjalności rozwijają się równolegle, jednak w wielu sytuacjach mogą wchodzić ze sobą w konflikt. Z perspektywy psychoterapii pozytywnej i transkulturowej wiele trudności psychicznych można rozumieć jako rezultat napięcia pomiędzy wymaganiami społecznymi reprezentowanymi przez potencjalności wtórne a potrzebami emocjonalnymi i relacyjnymi związanymi z potencjalnościami podstawowymi.
U osób autystycznych napięcie to bywa szczególnie widoczne. Wiele młodych osób w spektrum autyzmu rozwija kompensacyjnie bardzo silne potencjalności wtórne, takie jak sprawiedliwość, sumienność, dokładność czy porządek. Jednocześnie wysiłek związany z utrzymywaniem wysokiego poziomu adaptacji społecznej często prowadzi do przeciążenia na poziomie emocjonalnym czy somatycznym.
Kolejnym istotnym aspektem jest perspektywa transkulturowa stanowiąca jeden z fundamentów PPT. 
Spektrum autyzmu można rozumieć nie tylko jako neurorozwojowo uwarunkowany odmienny sposób przetwarzania sensorycznego czy regulacji emocjonalnej, ale również jako odmienny styl kulturowy funkcjonowania w świecie. U osób autystycznych często obserwujemy rozwój własnych norm komunikacyjnych, zindywidualizowanych rytmów relacyjnych, niestandardowych form poznawania oraz sposobów rozumienia siebie i relacji. Przyjęcie perspektywy transkulturowej pozwala widzieć osobę autystyczną jako przynależącą do odrębnej mikrokultury neurotypów. Transkulturowe rozumienie autyzmu otwiera przestrzeń na budowanie terapii opartej na szacunku, elastyczności, zrozumieniu odmienności oraz uznaniu, że funkcjonowanie osoby autystycznej jest jednym z wielu możliwych sposobów bycia w świecie.
Psychoterapia pozytywna i transkulturowa oferuje jasno określoną strukturę procesu terapeutycznego, opisaną w postaci pięciu etapów pracy: obserwacji, inwentarza, wzmocnienia sytuacyjnego, werbalizacji oraz rozszerzenia celów. Struktura ta umożliwia stopniowe pogłębianie rozumienia trudności pacjenta, a jednocześnie wspiera integrację struktury osobowości, rozwój potencjalności podstawowych oraz uelastycznienie aktywnych potencjalności wtórnych.
W kontekście pracy z osobami autystycznymi model ten pozwala łączyć analizę aktualnych trudności z refleksją nad głębszymi wzorcami funkcjonowania oraz nad znaczeniem doświadczeń relacyjnych i kulturowych. Dzięki temu proces terapeutyczny może obejmować zarówno pracę nad regulacją emocjonalną i sensoryczną, jak i rozwijanie bardziej adekwatnego rozumienia siebie oraz własnych potrzeb.

OMÓWIENIE PRZYPADKU 

Obserwacja
Pierwszy etap pracy terapeutycznej obejmował uważną obserwację funkcjonowania pacjentki w różnych obszarach życia. Na poziomie somatycznym widoczne były objawy przewlekłego przeciążenia autonomicznego układu nerwowego, przejawiające się zmęczeniem, bólami głowy oraz epizodami nagłego spadku energii. Dziewczynka opisywała liczne trudności sensoryczne związane z funkcjonowaniem w środowisku szkolnym, takie jak nadwrażliwość na hałas i intensywne bodźce społeczne.
Na poziomie emocjonalnym pacjentka miała ograniczony dostęp do własnych stanów afektywnych.  W relacjach społecznych utrzymywała wysoki poziom adaptacji poprzez intensywne maskowanie zachowań autystycznych. Jednocześnie funkcjonowała bardzo dobrze w obszarze zadań szkolnych, prezentując wysoką odpowiedzialność i sumienność. Bezpośrednią przyczyną zgłoszenia był aktualny konflikt związany z frustracją potrzeby niezawodności w funkcjonowaniu szkolnym.

Inwentarz
Na tym etapie pracy terapeutycznej pacjentka mogła rozpoznać rolę niezawodności w jej życiu na poziomie intrapsychicznym, interpersonalnym, społecznym oraz kulturowym. Przyjrzenie się własnej dynamice dostępności potencjalności podstawowych otworzyło w niej przestrzeń do refleksji nad potrzebami emocjonalnymi, nad oknem tolerancji oraz nad możliwościami regulacji w sytuacji stresu. Praca z linią życia, genogramem, pozwoliła na dostrzeżenie wpływów przekazów transgeneracyjnych i kulturowych na utrwalone w niej przekonania. Ważnym elementem procesu była również refleksja nad kontekstem rodzinnym. W toku pracy terapeutycznej rozpoznano obecność cech spektrum autyzmu u ojca pacjentki, co pozwoliło osadzić doświadczenie dziewczynki w szerszym kontekście rodzinnym i transgeneracyjnym. Całość pracy pozwoliła na dotknięcie istoty konfliktu podstawowego pacjentki, którego treścią było zinternalizowane przekonanie, że zasługuje na miłość tylko wówczas, gdy pozostaje niezawodna.

Wzmocnienie sytuacyjne
Kolejny etap pracy koncentrował się na identyfikowaniu i wzmacnianiu zasobów pacjentki. Dziewczynka dostrzegła positum doświadczanych objawów, czyli obecność ich zarówno trudnych stron, jak i obszarów będących jej realnymi zasobami.
 Na tym etapie szczególną uwagę poświęcono rozwijaniu świadomości własnych potrzeb sensorycznych oraz sygnałów płynących z ciała. Wprowadzano stopniowo strategie wspierające regulację fizjologiczną oraz odzyskiwanie równowagi po okresach przeciążenia.
Istotnym elementem procesu terapeutycznego było również doświadczenie bezpiecznej relacji terapeutycznej, która umożliwiała proces współregulacji emocjonalnej. W tej relacji pacjentka mogła stopniowo rozwijać większą świadomość własnych stanów emocjonalnych oraz doświadczać akceptacji niezależnie od poziomu osiągnięć szkolnych.

Werbalizacja
W miarę postępów terapii pacjentka zaczęła formułować bardziej złożone rozumienie własnego funkcjonowania. Doświadczenie przewlekłego zmęczenia i przeciążenia zaczęło być interpretowane nie jako osobista porażka, lecz jako rezultat długotrwałego maskowania oraz przeciążenia sensorycznego.
Proces ten umożliwił stopniową zmianę narracji dotyczącej własnej tożsamości. Pacjentka zaczęła postrzegać swoje doświadczenia w kontekście specyfiki neurorozwojowej. To zmniejszało w niej poczucie winy i sprzyjało bardziej realistycznemu rozumieniu własnych możliwości.

Rozszerzenie celów
W końcowej fazie pracy terapeutycznej możliwe było rozszerzenie perspektywy działania. Pacjentka zaczęła stopniowo reorganizować swoje funkcjonowanie szkolne, uwzględniając własne potrzeby regulacyjne i ograniczenia energetyczne. Na poziomie funkcjonalnym pojawiło się większe poczucie sprawczości w planowaniu codziennych aktywności.
Stopniowo pacjentka odzyskiwała poczucie sensu oraz możliwość planowania przyszłości, budując bardziej zintegrowane rozumienie siebie, w którym osiągnięcia szkolne nie stanowiły już jedynego źródła poczucia wartości.

Implikacje kliniczne i podsumowanie
Przedstawiony przykład kliniczny pokazuje, że praca terapeutyczna z młodzieżą w spektrum autyzmu wymaga podejścia uwzględniającego wielowarstwową organizację doświadczenia psychicznego. Trudności zgłaszane przez pacjentów, takie jak przeciążenie emocjonalne, wycofanie społeczne czy spadek motywacji, często nie wynikają wyłącznie z problemów w relacjach czy komunikacji, lecz są konsekwencją długotrwałego przeciążenia procesów regulacyjnych obejmujących ciało, percepcję sensoryczną oraz funkcjonowanie emocjonalne. W praktyce klinicznej oznacza to konieczność równoczesnego uwzględniania pracy nad regulacją somatyczną i sensoryczną, rozwijaniem świadomości emocjonalnej oraz budowaniem bezpiecznych doświadczeń relacyjnych, które pozwalają pacjentowi stopniowo integrować różne poziomy własnego funkcjonowania. W przypadku młodzieży w spektrum autyzmu szczególnego znaczenia nabiera także proces rekonstruo­wania narracji dotyczącej własnej tożsamości oraz rozumienia doświadczeń neurorozwojowych w kontekście zasobów, a nie wyłącznie ograniczeń. Tak rozumiana psychoterapia może wspierać nie tylko redukcję objawów przeciążenia, lecz także rozwój bardziej zintegrowanego poczucia siebie oraz bardziej realistyczne planowanie dalszej drogi życiowej.

Bibliografia

1. Baron-Cohen S., The concept of neurodiversity is dividing the autism community. Scientific American, 2019, https://www.scientificamerican.com/article/the-concept-of-neurodiversity-is-dividing-the-autism-community/ [dostęp: marzec 2026].
2. Dobiała E., Winkler P., Positive psychotherapy according to Seligman and positive psychotherapy according to Peseschkian: A comparison. The Inter­­nat­ional Journal of Psychotherapy, 2016; 20(3): 5–13.
3. Dobiała E., Stefańska-Klar R., Rumińska A. i wsp., Challenges of psychological therapy work with autistic adults. The Global Psychotherapist, 2021; 1(2), https://doi.org/10.52982/lkj151 [dostęp: marzec 2026].
4. Dobiała E., Positive psychotherapy and autism spectrum disorders. [w:]  E. Messias & H. Peseschkian (Eds.), Positive psychiatry, psychotherapy and psychology, 2025: 191–200, Springer, https://doi.org/10.1007/978-3-031-94645-5_17 [dostęp: marzec 2026].
5. Hodges H., Fealko C., Soares N., Autism spectrum disorder: Definition, epidemiology, causes, and clinical evaluation. Translational Pediatrics, 2020; 9(Suppl. 1): S55–S65, https://doi.org/10.21037/tp.2019.09.09 [dostęp: marzec 2026].
6. Kirillov I., Efremova P., Dobiała E., Pleshakov I., Primary capacities as a predictor of perceived stress, anxiety, and depression in the pandemic crisis of COVID-19. The Global Psychotherapist, 2023; 3(2): 19–29, https://doi.org/10.52982/lkj195 [dostęp: marzec 2026].
7. Ruzzo E.K., Pérez-Cano L., Jung J.Y. i wsp., Inherited and de novo genetic risk for autism impacts shared networks. Cell, 2019; 178: 850–866.e26, https://doi.org/10.1016/j.cell.2019.07.015 [dostęp: marzec 2026].
8. Rynkiewicz A., Janas-Kozik M., Słopień A., Dziewczęta i kobiety z autyzmem. Psychiatria Polska, 2019; 53(4): 737–752, https://doi.org/10.12740/PP/OnlineFirst/95098 [dostęp: marzec 2026].
9. Sandin S., Lichtenstein P., Kuja-Halkola R. i wsp., The familial risk of autism. JAMA, 2014; 311: 1770–1777, https://doi.org/10.1001/jama.2014.4144 [dostęp: marzec 2026].